OPINIA ZEWNĘTRZNA
AUTOR WSKAZANY PRZEZ WICEPRZEWODNICZĄCEGO KOMISJI REGULAMINOWEJ, SPRAW POSELSKICH I IMMUNITETOWYCH

Prof. dr hab. Elżbieta Traple

BAS-470/18A						Warszawa, 14 marca 2018 r.

Opinia prawna
dotycząca przytaczania fragmentów cudzych utworów bez wymienienia imienia i nazwiska twórcy oraz źródła

Przedmiot Opinii
1.	Przedmiotem niniejszej opinii jest udzielenie odpowiedzi na pytania przedstawione w dniu 1 marca 2018 r. przez Komisję Regulaminową, Spraw Poselskich i Immunitetowych Sejmu RP:
•	Czy w świetle obowiązujących przepisów prawa przedstawiciele organów państwowych, w szczególności prokuratorzy, sporządzający dokument
w związku z wykonaniem swoich obowiązków służbowych są uprawnieni do przytaczania fragmentów cudzych utworów bez wymienienia imienia
i nazwiska twórcy oraz źródła?
•	Czy w świetle obowiązujących przepisów prawa przytoczenie przez prokuratora, sporządzającego wniosek o uchylenie immunitetu posłowi, fragmentu cudzego utworu pochodzącego z komentarza do kodeksu karnego, bez wymienienia imienia i nazwiska twórcy oraz źródła, jest naruszeniem przepisów ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (dalej jako: PrAut lub „ustawa o prawie autorskim
i prawach pokrewnych”)?
•	Czy w świetle obowiązujących przepisów prawa przytoczenie przez prokuratora, sporządzającego wniosek o uchylenie immunitetu posłowi, fragmentu cudzego utworu pochodzącego z komentarza do kodeksu karnego, bez wymienienia imienia i nazwiska twórcy oraz źródła, może stanowić czyn zabroniony, o którym mowa w art. 115 ust. 1 PrAut.?

2.	Niniejsza opinia została sporządzona w oparciu o przepisy ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, a także wiążące RP przepisy:
•	prawa UE (w szczególności dyrektywę 2001/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 maja 2001 r. w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym - dalej jako: „Dyrektywa 2001/29” lub „Dyrektywa”);
•	 prawa międzynarodowego (w szczególności Konwencji berneńskiej
o ochronie dzieł literackich i artystycznych w brzmieniu nadanym aktem paryskim z dnia 24 lipca 1971 r., Dz.U. z 1990 r. Nr 82, poz. 474 – dalej jako: „Konwencja berneńska” lub „Konwencja”);

Założenia Opinii
3.	Niniejsza Opinia nie stanowi oceny konkretnego materiału dowodowego, czy też konkretnego stanu faktycznego, jako że przedstawione Opiniującej pytania mają charakter oceny ogólnej.
4.	Przedstawione poniżej odpowiedzi na pytania opierają się na założeniu, które zostało zawarte w treści każdego z pytań, w szczególności, że fragment
z komentarza do kodeksu karnego stanowi utwór, a zatem spełnia przesłanki ochrony prawnoautorskiej wskazane w art. 1 ust. 1 PrAut. W odniesieniu do autorskich komentarzy do przepisów prawa należy przyjąć , że stanowią one utwory w rozumieniu prawa autorskiego.
5.	W zakresie pierwszego ze wskazanych pytań poniższa odpowiedź zakłada również, że pytanie odnosi się do przytaczania fragmentów cudzych utworów bez wymienienia imienia i nazwiska twórcy oraz źródła, bez uprzedniej zgody podmiotów uprawnionych do praw autorskich do tychże utworów.

Odpowiedź na pytanie I: Czy w świetle obowiązujących przepisów prawa przedstawiciele organów państwowych, w szczególności prokuratorzy, sporządzający dokument w związku z wykonaniem swoich obowiązków służbowych są uprawnieni do przytaczania fragmentów cudzych utworów bez wymienienia imienia i nazwiska twórcy oraz źródła?

Przedstawiciele organów państwowych, w tym prokuratorzy, sporządzający
w ramach swoich obowiązków służbowych dokumenty urzędowe, nie są uprawnieni na podstawie obowiązujących przepisów prawa do przytaczania fragmentów cudzych utworów bez wymienienia twórcy i źródła, o ile nie mają zgody twórcy na taki sposób wykorzystania fragmentów.

6.	Uprawnienie do wykorzystania cudzych utworów bez uprzedniej zgody twórcy musi wynikać z przepisów rozdziału 3, oddziału 3 ustawy o prawie autorskim
i prawach pokrewnych, regulującego dozwolony użytek chronionych utworów (art. 23 – 35 PrAut). Ta ogólna zasada dotyczy wszystkich organów państwowych, o ile nie istnieje w systemie prawa szczególny przepis stanowiący od niej odstępstwo. W polskim systemie prawa takiego przepisu brak i organy państwowe, w tym także prokurator, nie korzystają z żadnego odrębnego upoważnienia ustawowego, pozwalającego im na cytowanie fragmentów cudzych utworów poza zasadami określonymi w ustawie PrAut. Przepisy o dozwolonym użytku prywatnym i publicznym są zatem jedyną podstawą prawną, która może wyłączyć potrzebę uzyskania zgody podmiotu uprawnionego.

7.	Art. 29 PrAut formułuje prawo cytatu. Na podstawie tego przepisu wolno przytaczać w utworach stanowiących samoistną całość urywki rozpowszechnionych utworów, w zakresie uzasadnionym celem takim jak wyjaśnianie, polemika, analiza krytyczna lub naukowa. Nie ulega wątpliwości, że prokurator w piśmie urzędowym może, w celu wyjaśnienia stanu prawnego, posłużyć się cytatem z komentarzy naukowych i przeznaczonych dla praktyków i nie wymaga to zgody uprawnionego z tytułu praw autorskich do takiego komentarza.
8.	Nawet jednak wtedy, gdy dozwolone jest na podstawie tego przepisu korzystanie z utworu bez zgody uprawnionego konieczne jest wymienienie imienia i nazwiska twórcy oraz źródła – art. 34 PrAut. Jedyne ograniczenie dla tej zasady zostało zawarte w zdaniu drugim ww. przepisu, które wskazuje, że podanie twórcy i źródła powinno uwzględniać istniejące możliwości
(w konkretnych sytuacjach wymienienie twórcy i źródła może być niemożliwe, co przewidują również wyraźnie przepisy art. 5 ust. 3 pkt a i d Dyrektywy 2001/29). W dalej idącym zakresie ustawa nie wprowadza natomiast wyjątków od zasady wskazanej w art. 34 PrAut, a w szczególności wyłączeń podmiotowych.
Należy przy tym zaznaczyć, że przepisy o dozwolonym użytku publicznym, jako ustanawiające wyjątek od ogólnej zasady konieczności uzyskania zgody twórcy, powinny być interpretowane ściśle.

9.	W każdej zatem sytuacji wykorzystania objętego ochroną fragmentu cudzego utworu w ramach dozwolonego użytku, konieczne jest wskazanie autora
i źródła, chyba że występują w danym przypadku obiektywne przeszkody lub utrudnienia. Za obiektywnie utrudnione zostało uznane np. w odniesieniu do cytatu z utworu audiowizualnego wskazywanie każdego ze współtwórców na każdym zdjęciu z planu filmu opublikowanym w książkowym albumie dotyczącym tworzenia tego dzieła [zob. P. Ślęzak, komentarz do art. 34 PrAut (w:) Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Komentarz (red.)
P. Ślęzak, Warszawa 2017 wraz z przywołanym tam orzecznictwem, zob. również wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 17 grudnia 2008 r.,
A Ca 962/08, LEX nr 1641227]. W przypadku dokumentu sporządzanego
w formie pisemnej niewątpliwie nie zachodzi żadna obiektywna przeszkoda do wskazania autora i źródła przywoływanego fragmentu, a wręcz przeciwnie jest to powszechnie stosowana praktyka w pracach pisemnych.

10.	Wyżej wskazana norma, nakazująca oznaczenie autorstwa i źródła pochodzenia wykorzystanego utworu, wynika również z zasygnalizowanych powyżej przepisów prawa UE (Dyrektywy 2001/29), a także prawa międzynarodowego (zob. np. art. 10 ust. 3 Konwencji Berneńskiej).

11.	Dobitnie powyższą zasadę wyraził Sąd Najwyższy (w wyroku z dnia
23 listopada 2004 r., I CK 232/04) wskazując, że „Wymienienie twórcy oraz źródła stanowi conditio iuris i, (…), obowiązek określony w tym przepisie (tj. art. 34 PrAut – przyp. Aut.) nie ogranicza się do sytuacji, w których wykorzystanie cudzego utworu bez oznaczenia, że jest to utwór obcy, mogłoby wprowadzać
w błąd przeciętnego odbiorcę co do autorstwa utworu. Obowiązek ten dotyczy także wymienienia twórcy i źródła utworów powszechnie rozpoznawalnych
i znanych”. W wyroku tym SN wyraźnie potwierdził zasadę, że wymienienie twórcy i źródła jest niezbędnym warunkiem skorzystania z wyjątku na rzecz dozwolonego użytku publicznego.

12.	Zarówno w polskiej ustawie, jak i w regulacjach międzynarodowych brak jest podstaw do zwolnienia przedstawicieli organów państwowych z powyższego obowiązku.

13.	Tytułem uzupełnienia należy zwrócić uwagę na to, że zgodnie z wypowiedziami orzecznictwa nie jest wystarczające dowolne oznaczenie twórcy i pochodzenia, gdyż istotna w tym zakresie jest również odpowiednia forma oznaczenia. Podkreślono to w wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie: „Wymaganiu wyraźnego wymienienia źródła, z którego pochodzi fragment cudzego dzieła, nie czyni zadość wymienienie tego dzieła w zestawieniu literatury, bez jakiegokolwiek wyjaśnienia ani zasady, ani stopnia wykorzystywania tego dzieła, a w szczególności, że dokonano z niego przedruku określonej części” [Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 24 maja 2016 r., VI Ca 293/15, LEX nr 2081565].

14.	Mając na uwadze powyższe, niezależnie od tego, że prawo przewiduje możliwość przytaczania fragmentów cudzych utworów w granicach określonych w art. 29 PrAut, w sytuacji braku podania twórcy oraz źródła wykorzystanego utworu, powołanie się na przepis o dozwolonym użytku nie będzie skuteczne nawet w razie spełnienia wszystkich pozostałych przesłanek danego wyjątku.

15.	Przyjęcie odmiennego stanowiska byłoby sprzeczne z przepisami prawa unijnego oraz wiążącymi Polskę umowami międzynarodowymi dotyczącymi praw autorskich (w szczególności wskazanej powyżej Konwencji Berneńskiej).

16.	Podstawą do przytaczania fragmentów cudzych utworów bez podania nazwiska twórcy i źródła w dokumentach stworzonych w ramach działalności urzędowej prokuratury lub innych przedstawicieli organów państwowych nie może stanowić art. 332 PrAut. Zgodnie z tym przepisem „Wolno korzystać z utworów dla celów bezpieczeństwa publicznego lub na potrzeby postępowań administracyjnych, sądowych lub prawodawczych oraz sprawozdań z tych postepowań”. Korzystanie z utworów w ramach tego przepisu może co prawda polegać także na cytowaniu (oczywiście, jeśli spełnione są wszystkie inne przesłanki dozwolonego użytku określone w powołanym przepisie), jednak nie jest ono zwolnione z konieczności podania autora i źródła.

17.	Należy także zwrócić uwagę na fakt, że okoliczność, iż urzędowe dokumenty
(a takim jest dokument sporządzany przez prokuratora w ramach jego działalności urzędowej) podlegają wyłączeniu spod ochrony prawnoautorskiej na podstawie art. 4 PrAut, nie powoduje, że tworzenie tego typu wytworów (materiałów urzędowych, dokumentów urzędowych i in.) jest wyłączone spod reguł ogólnych prawa autorskiego, co zostanie jeszcze rozwinięte w ramach odpowiedzi na kolejne z pytań.

Odpowiedź na pytanie II: Czy w świetle obowiązujących przepisów prawa przytoczenie przez prokuratora, sporządzającego wniosek o uchylenie immunitetu posłowi, fragmentu cudzego utworu pochodzącego z komentarza do kodeksu karnego, bez wymienienia imienia i nazwiska twórcy oraz źródła, jest naruszeniem przepisów ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych?

Przytoczenie przez prokuratora, sporządzającego wniosek o uchylenie immunitetu posłowi, fragmentu cudzego utworu pochodzącego z komentarza do kodeksu karnego, bez wymienienia imienia i nazwiska twórcy oraz źródła, jest naruszeniem ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

18.	Odpowiedź na drugie z przedstawionych pytań musi uwzględniać rozważania przedstawione powyżej. Mając to na względzie, w sytuacji niedochowania wymogów przewidzianych w art. 34 PrAut brak jest ustawowej podstawy wyłączającej bezprawność działania polegającego na wykorzystaniu we wniosku o uchylenie immunitetu fragmentu cudzego utworu, który to fragment spełnia przesłanki twórczości wskazane w definicji utworu z art. 1 ust. 1 PrAut.

19.	W przypadku cytatu z literatury prawniczej w innym piśmie o charakterze prawnym (wniosku o uchylenie immunitetu posłowi) nie sposób wskazać obiektywnych przeszkód lub utrudnień w powołaniu autorstwa cytowanej pozycji oraz jej źródła. 

20.	Mając na uwadze powyższe, w przedstawionych okolicznościach będzie miało miejsce zarówno naruszenie majątkowych praw autorskich (art. 17 PrAut), jak
i autorskich praw osobistych uprawnionego w postaci prawa do autorstwa utworu (art. 16 pkt 1 PrAut).

21.	Warto dodać, że powyższego wniosku nie zmienia fakt, iż sformułowany przez prokuraturę wniosek o uchylenie immunitetu posłowi jest objęty wyłączeniem spod ochrony prawnoautorskiej na podstawie art. 4 pkt 2 PrAut (jako materiał urzędowy). Słusznie bowiem wskazuje się w doktrynie, że „w przypadku bezprawnego inkorporowania utworów do wytworów wymienionych w art. 4 pr. aut. generalna odpowiedzialność naruszającego nie budzi wątpliwości”
[J. Barta, R. Markiewicz, Wyłączenia wybranych kategorii wytworów intelektu spod prawa autorskiego (w:) Prawo autorskie, Warszawa 2016, tak również
Z. Pinkalski, Wyłączenia spod ochrony prawnoautorskiej – art. 4 pr. aut. i pr. pokr., „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego” z. 106, s. 59].

Odpowiedź na pytanie III: Czy w świetle obowiązujących przepisów prawa przytoczenie przez prokuratora, sporządzającego wniosek o uchylenie immunitetu posłowi, fragmentu cudzego utworu pochodzącego z komentarza do kodeksu karnego, bez wymienienia imienia i nazwiska twórcy oraz źródła, może stanowić czyn zabroniony, o którym mowa w art. 115 ust. 1 PrAut ?

Przytoczenie przez prokuratora, sporządzającego wniosek o uchylenie immunitetu posłowi, fragmentu cudzego utworu pochodzącego z komentarza do kodeksu karnego, bez wymienienia imienia i nazwiska twórcy oraz źródła, może być kwalifikowane jako czyn zabroniony z art. 115 ust.1 PrAut.

22.	Zgodnie z art. 115 ust. 1 PrAut, którego wykładni dotyczy trzecie
z postawionych pytań, odpowiedzialności karnej podlega każdy, kto przywłaszcza sobie autorstwo albo wprowadza w błąd co do autorstwa całości lub części cudzego utworu albo artystycznego wykonania. Zakazane przez ten przepis są zatem dwa rodzaje zachowań: przywłaszczenie sobie autorstwa oraz wprowadzenie w błąd co do autorstwa. Zarówno przywłaszczenie, jak
i wprowadzenie w błąd może odnosić się do całości lub części utworu, z tym że część utworu, której dotyczy czynność sprawcza musi samoistnie spełniać przesłanki twórczości w rozumieniu art. 1 ust. 1 PrAut [por. m.in. J. Raglewski, komentarz do art. 115 PrAut (w:) Prawo Autorskie i prawa pokrewne. Komentarz, red. D. Flisak, Warszawa 2015].

23.	Ze znamieniem w postaci przywłaszczenia autorstwa mamy do czynienia, gdy sprawca przypisuje sobie autorstwo całości lub części cudzego utworu, przy czym forma tego przypisania może przybierać w konkretnych okolicznościach różną postać. Wprowadzenie w błąd co do autorstwa jest natomiast znamieniem szerszym, obejmującym de facto wszystkie przypadki przywłaszczenia autorstwa, a także szereg innych sytuacji. Z uwagi jednak na istnienie znamienia przywłaszczenia, w przypadku wprowadzenia w błąd
w rozumieniu art. 115 ust. 1 PrAut „sprawca (…) nie może wskazać siebie jako autora. Brak normatywnego określenia szczegółowego sposobu, przy pomocy którego sprawca ma wprowadzić w błąd inną osobę co do autorstwa. Każdy
z nich musi jednak charakteryzować się tym, że ma być zdatny do wywołania rozbieżności między świadomością osoby, której przekazywane są informacje, a stanem rzeczywistym. Taki przekaz może być dokonany m.in. słowem, gestem bądź też przy użyciu sfałszowanych dokumentów poświadczających nieprawdziwe okoliczności” [J. Raglewski, komentarz do art. 115 PrAut
(w:) Prawo Autorskie i prawa pokrewne. Komentarz, red. D. Flisak, Warszawa 2015].
24.	W konkretnych sytuacjach rozróżnienie pomiędzy przywłaszczeniem autorstwa a wprowadzeniem w błąd może nastręczać trudności i będzie uzależnione od okoliczności konkretnego przypadku. W literaturze opisane zostały takie sytuacje np. w odniesieniu do różnych form wadliwego cytowania cudzego utworu. Szerszą analizę w tym zakresie przedstawił prof. Z. Ćwiąkalski
w komentarzu do ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, wskazując, iż „Należy zgodzić się z tezą, że zaznaczenie przez cytat, że konkretny fragment nie pochodzi od autora, ale jednocześnie bez dokładnego wskazania źródła, stanowi wprowadzenie w błąd co do autorstwa. Natomiast niewyodrębnienie utworu, a jedynie wskazanie autora w spisie literatury wskazuje na przywłaszczenie sobie cudzego dzieła. Nie stanowi z kolei przestępstwa brak wyodrębnienia w tekście fragmentów cudzego utworu, ale podanie od razu po nim źródła pochodzenia (zob. E. Czarny-Drożdżejko, Odpowiedzialność karna..., s. G/8)” [Z. Ćwiąkalski, komentarz do art. 115 PrAut (w:) Barta Janusz (red.), Markiewicz Ryszard (red.), Ustawa
o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Komentarz, Warszawa 2011]. Jak więc widać, podobne prima facie sytuacje podlegają na gruncie art. 115 ust. 1 PrAut zróżnicowanej kwalifikacji.

25.	Mając na uwadze powyższe, forma przywołania cudzego utworu, której dotyczy pytanie, a zatem przytoczenie przez prokuratora we wniosku o uchylenie immunitetu posłowi fragmentu cudzego utworu bez wymienienia imienia
i nazwiska twórcy może być podstawą kwalifikowania takiego działania na gruncie art. 115 ust. 1 PrAut jako przywłaszczenie autorstwa części utworu
(w przypadku braku zaznaczenia cytatu w tekście poprzez cudzysłów) albo też wprowadzenie w błąd co do autorstwa części utworu (w przypadku, gdy cytowany fragment został wyodrębniony, ale po cytacie nie wskazano autora
i źródła). O ostatecznej kwalifikacji w tym zakresie musi decydować wszechstronna analiza konkretnego stanu faktycznego sprawy, która jednak znajduje się poza zakresem niniejszej opinii.

26.	Należy również zaznaczyć, że aby spełnione zostały przesłanki czynu zabronionego z art. 115 ust. 1 PrAut konieczne jest stwierdzenie umyślności naruszenia po stronie sprawcy. Analiza w tym zakresie wykracza poza zakres niniejszej opinii. W tym miejscu należy jedynie wskazać, że nie jest spornym
w literaturze, iż przestępstwo przywłaszczenia autorstwa może być popełnione wyłącznie z zamiarem bezpośrednim, natomiast w wprowadzenie w błąd co do autorstwa zarówno z zamiarem bezpośrednim, jak i wynikowym [J. Raglewski, komentarz do art. 115 PrAut (w:) Prawo Autorskie i prawa pokrewne. Komentarz, red. D. Flisak, Warszawa 2015, Z. Ćwiąkalski, komentarz do
art. 115 PrAut (w:) Barta Janusz (red.), Markiewicz Ryszard (red.), Ustawa
o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Komentarz, Warszawa 2011,
J. Szczotka, Twórczość naukowa – czy autoplagiat jest plagiatem? „Studia Iuridica Lublinensia” nr 23/2014, s. 23-38]. Tym samym, jak słusznie wskazuje się w doktrynie „brak klauzuli nieumyślności oznacza, że nawet jeżeli sprawca dopuści się zachowania opisanego w art. 115 ust. 1, a wynikać ono będzie
z rażącego braku dochowania należytej staranności, nie można pociągnąć go do odpowiedzialności karnej na tej podstawie. Może to dotyczyć przykładowo sytuacji, gdy wprowadzenie innej osoby w błąd odnośnie do autorstwa cudzego utworu (artystycznego wykonania) następuje nieświadomie, w wyniku niewiedzy osoby dokonującej przekazu informacyjnego, choćby nawet miała ona charakter zarzucalny” [J. Raglewski, komentarz do art. 115 PrAut (w:) Prawo Autorskie
i prawa pokrewne. Komentarz, red. D. Flisak, Warszawa 2015]. Ocena, czy sprawca działał z zamiarem przywłaszczenia sobie autorstwa lub wprowadzenia w błąd w tym zakresie wymaga zaś analizy okoliczności faktycznych samego naruszenia, a także okoliczności towarzyszących.